Solidariteit als keerzijde van rechtvaardigheid — of toch niet?

Solidariteit als keerzijde van rechtvaardigheid — of toch niet?

Het overlijden van Jürgen Habermas (1929–2026) is een aanleiding om terug te keren naar een vraag die als een rode draad door zijn werk loopt en vandaag misschien urgenter is dan ooit: wat houdt een democratische samenleving bijeen wanneer burgers fundamenteel van elkaar verschillen?

Habermas zocht het antwoord niet in een gedeelde afkomst, religie of levenswijze, maar in de mogelijkheid om als vrije en gelijke burgers met elkaar in gesprek te gaan. Begrippen als communicatieve rationaliteit, publieke ruimte en constitutioneel patriottisme vormen de bouwstenen van dat democratische ideaal. Maar ook een begrip dat minder vaak centraal staat, neemt daarin een belangrijke plaats in: solidariteit.

Habermas omschreef solidariteit ooit als de keerzijde van rechtvaardigheid. Rechtvaardigheid beschermt de gelijke vrijheid van ieder individu; solidariteit verwijst naar de wederzijdse betrokkenheid zonder welke die vrijheid moeilijk denkbaar is. Maar volstaat dat? Kan een rechtvaardige democratie zelf de solidariteit voortbrengen die zij nodig heeft? Kan constitutioneel patriottisme mensen verbinden die weinig anders met elkaar gemeen hebben? En wat gebeurt er wanneer burgers niet langer bereid zijn naar elkaars argumenten te luisteren?

Tijdens deze bijeenkomst willen we Habermas niet alleen herdenken, maar vooral met Habermas in discussie gaan. Na een korte situering van zijn denken gaan we in kleine groepen in gesprek over enkele centrale vragen uit een vooraf gelezen tekst. We sluiten af met een gezamenlijke terugkoppeling: is solidariteit inderdaad de keerzijde van rechtvaardigheid — of toch niet?

Programma

• 18.00–18.10 uur — Welkom door Tom Sauer, hoogleraar internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen en voorzitter van de werkgroep Veiligheid en Ontwapening van Pax Christi Vlaanderen
• 18.10–18.40 uur — Lezing ‘Solidariteit als keerzijde van rechtvaardigheid — of toch niet?’ door Peter Thijssen, hoogleraar politieke sociologie aan de Universiteit Antwerpen
• 18.40–19.30 uur — Discussie in kleine groepen
• 19.30–20.00 uur — Afsluitende plenaire beschouwingen

Praktisch 

• Woensdag 23 september 2026
• Georganiseerd door UCSIA & Pax Christi Vlaanderen
• Manresazaal, Koningstraat 2, 2000 Antwerpen
• Deelname is gratis, maar inschrijving is aangewezen. Wie ingeschreven is, krijgt de aanbevolen lectuur toegestuurd.

Aanbevolen lectuur die we bezorgen:
Jürgen Habermas, “Justice and Solidarity: On the Discussion Concerning ‘Stage 6’,” in Thomas E. Wren (ed.), The Moral Domain, MIT Press, 1990, pp. 224–251.