De kwestie van oorlogsweigeraars in de oorlog in Oekraïne - verhaal van Olga Karach

De mensenrechtenorganisatie Our House draait overuren deze weken. Naast humanitaire hulp en activiteiten voor vluchtelingen uit Belarus, Rusland en Oekraïne, zorgt ze ook voor juridische ondersteuning. Dat is in Litouwen noodzakelijk. Maar het bieden van goede juridische steun is geen sinecure. Mannen die vluchten voor mobilisatie in het Russisch leger, krijgen geen niet altijd de nodige bescherming. Volgens cijfers van Our House wordt de meerderheid van aanvragers geweigerd. Ook mensen uit Belarus, die nog steeds worden vervolgd voor hun deelname aan de protesten in 2020, kunnen niet meer rekenen op internationale bescherming. Dat is schrijnend, omdat deze mensen wel degelijk ernstig gevaar lopen in hun eigen land.   

Op 15 juni 2026 werd een Russische oorlogsweigeraar koudweg de grens overgezet naar Rusland, na enkele dagen zoeken, is de jongeman nog steeds niet gevonden. Hij gaf zich op 29 december 2025 aan bij de Litouwse grenswacht, rechtstreeks van het front. In plaats van hem zijn asielprocedure te laten opstarten, werd hij opgepakt en in de gevangenis gestoken voor het “illegaal” betreden van het land. Hij werd veroordeeld en zat zijn straf uit. Tijdens de gevangenschap diende hij een asielaanvraag in. Op 19 mei 2026 werd hij dan vrijgelaten, maar onmiddellijk weer aangehouden, deze keer voor een onbekende reden. En dit tot eind augustus. Het volgende is dat hij zijn asielaanvraag intrekt en op 15 juni de grens naar Rusland wordt overgezet.

Een andere case die Olga heeft gebracht, is die van Daniilo uit Rusland: hij sprong van een rijdende trein die van Rusland naar de enclave Kaliningrad reed. Hij ontvluchtte Rusland voor de mobilisatie. Hij reisde naar Finland om daar asiel aan te vragen, maar werd daar bestempeld als spion. Terug in Litouwen kreeg hij hetzelfde label. Volgens Olga is het duidelijk dat de Litouwse overheid informatie gebruikte van de Russische FSB. Nu is Daniilo in Frankrijk, maar de Franse autoriteiten zullen hem op hun beurt weer naar Litouwen overbrengen. En als dat het geval is, zal hij gedeporteerd worden naar Rusland. Los van het vreselijke lot dat Daniilo daar zal te beurt vallen, zal Rusland dit ook gebruiken in haar propaganda om Europa af te schilderen als onbetrouwbare partner voor oorlogsweigeraars en gewetensbezwaarden. Wat in de praktijk ook klopt. Mensen zijn het slachtoffer van een cynisch propagandaspel dat boven hun hoofden wordt gespeeld.

In Our House komen ook Oekraïense vluchtelingen terecht omdat zij bijvoorbeeld humanitaire hulp nodig hebben. Mensen die er aan de deur kloppen, krijgen echter niet zomaar kledij en andere spullen, maar ook de kans om een koffie te drinken en andere mensen te ontmoeten. Zij worden ook gevraagd om de handen uit de mouwen te steken. Op die manier komen mensen uit Oekraïne dus ook mensen uit Rusland en Belarus tegen, want aanvankelijk voor ongemakkelijke stiltes zorgt, maar gaandeweg ontstaat er toch een gesprek. “Het is niet gemakkelijk, maar het mag schuren,” zegt Olga Karach. “Leven met de diversiteit aan achtergronden en meningen is nu eenmaal wat ons overkomt, en waar we een weg in moeten vinden.” 

Zo ontstaan er discussies over Oekraïense mannen die in Litouwen verblijven: moeten zij niet vechten aan het front? Het is zeker belangrijk dat Oekraïne de verdediging van het grondgebied op zich neemt. Maar moet dat enkel met wapens? Wat met Oekraïense gewetensbezwaarden? Het dominant beeld van de ‘echte man’ is dat die vrouw en kinderen moet beschermen. Vandaag betekent dat voor Oekraïners dat zij mensen moeten doden. Niet iedereen is daartoe in staat of daartoe bereid. Uit de discussies blijkt dat er ook heel andere taken zijn die mannen kunnen vervullen om hun vrouw en kinderen te beschermen. Daarnaast is er het perspectief van de vrouw: het gebeurt heel vaak dat de vrouw eigenlijk de man moet beschermen, dat zij de man moet zien te redden. Mannen die beslissen om niet of niet langer te vechten, worden vaak met misprijzen bekeken en aan hun lot overgelaten. Het is belangrijk om dus verschillende perspectieven aan bod te laten komen. Ook interessant is het punt van Belarussische en Russische gewetensbezwaarden of oorlogsweigeraars te horen.

Het patriarchaal model staat onder druk. Zoveel mannen zijn slachtoffer van de gruwel van de oorlog. Zij komen terug van het front, vaak met vormen van PTSD, wat leidt tot verslaving en tot huiselijk geweld. Wie zorgt er voor hen? En wie zorgt er voor de vrouwen? De staat laat het afweten. In plaats van deze veteranen echt te behandelen als helden, zoals in de propaganda wordt gezegd, worden ze aan hun lot overgelaten. De propaganda die het heldendom van soldaten verheerlijkt, is het dominante verhaal in de media. Belarussische migranten of vluchtelingen in Oekraïne zijn daar ook aan onderhevig. Zij voelen zich vaak ongewenst en nutteloos, en denken dan hun heil te moeten zoeken in naar het front te trekken. In Oekraïne krijgen Belarussen immers geen verblijfsvergunning, of ook geen pensioen als ze daar gewerkt hebben. Ze worden als bedreiging voor de nationale veiligheid bestempeld, en geraken daardoor in een depressie. Soms worden ze zelfs de grens overgezet, wat dus een nieuw gevaar voor hen oplevert. In Litouwen is er dan weer een regel die maakt dat Belarussen daar niet kunnen trouwen, maar ook niet kunnen scheiden. 

Olga benadrukt het belang van de rol die elk individu en elke organisatie moet spelen om oorlogen te vermijden of te doen stoppen. Een dictator wordt niet als dictator geboren. Zij geraken op die positie omdat gebeurtenissen daartoe leiden, omdat mensen hen die kansen geven: als niemand hen stopt, gaan ze verder op de weg om macht op te bouwen tot aan de alleenheerschappij. Dat fenomeen moeten we blootleggen, we moeten mensen de instrumenten geven om machtsopbouw tegen te gaan, en dat kan enkel via democratische processen, via het respecteren van mensenrechten en via vredeseducatie en geweldloze actie. Mensen bewapenen leidt tot geweld. 

De organisatie Our House staat onder zware druk: niet alleen door de negatieve connotatie ze krijgt omdat ze het opneemt voor oorlogsweigeraars of voor vluchtelingen, maar ook omdat het zo moeilijk is om fondsen te werven. Our House hangt volledig af van de goodwill van donateurs. Daarom is het ook belangrijk dat Our House internationaal blijft werken en ingebed is en blijft in verschillende netwerken zoals het European Bureau for Conscientious Objection, ICAN of ook de bredere vredesbeweging waartoe Pax Christi en de Quakers behoren. Olga spoort iedereen aan om de krachten te bundelen. Ze bepleit dat de vredesactivisten niet zwak staan, maar juist sterk. Dat bewijst voor haar de grote druk die wordt uitgeoefend door bv. Loekasjenko of Poetin. 

Olga haalde ook nog kort twee andere belangrijke zaken aan: die van een collega van Our House, Aleksey, en die van de rivier Neris. Aleksey is een Russische Litouwer, die 7 jaar geleden in het huwelijksbootje stapte met een vrouw van Krim-Tataarse afkomst. Tot op de dag van vandaag is het hen niet gelukt om haar over te laten brengen naar Litouwen. Verschillende rechtszaken vonden plaats, zonder succes. De Litouwse autoriteiten halen nu de kaart boven van de nationale veiligheid: de vrouw zou een bedreiging vormen omdat ze 16 jaar geleden een stage van 6 maand liep in een Russische bank die nu op de sanctielijst staat. Het is Aleksey onmogelijk om haar te laten overkomen: een persoonlijk drama. De rivier de Neris is dan weer het decor van een mogelijke grote natuurramp, die zowel Belarus als Litouwen raakt. Loekasjenko van Belarus heeft een kerncentrale laten bouwen naast deze rivier, die in werking is getreden in 2020. Sindsdien merken onderzoekers een sterkte toename van tritium, een radioactieve isotoop van waterstof. Ook wordt er werk gemaakt van de rivier als een weg voor militair gebruik. Aanpassingen aan de rivier gaan sowieso leiden tot veranderingen in het ecosysteem en in het landschap. 

Met Pax Christi Vlaanderen en Pax Christi International bekijken we hoe we het vredesnarratief kunnen versterken door verhalen van slachtoffers van oorlog en geweld naar buiten te brengen, door mensen als Olga een forum te geven, door netwerken op te zetten voor uitwisseling en ontmoeting. Check onze agenda voor vredesactiviteiten in jouw buurt.

Wil je meer weten over het werk van Our House of wil je hun werk steunen? Surf dan naar hun website: Our House/Наш дом – Centre for Human Rights and Relief