Actueel

Syrië: een vergeten oorlog?

Paul Lansu van Pax Christi International staat stil bij de oorlog in Syrië, die nu al meer dan zeven jaar voortduurt en stilaan 'naar het achterplan' dreigt te verschuiven.

Vrede in Syrië blijft veraf. De bekommernis en betrokkenheid van de internationale gemeenschap, ngo’s en kerken incluis, is bijzonder mager. De oorlog in Syrië is een ver-van-mijn-bed-show geworden. De burgeroorlog staat niet meer vooraan in het nieuws. Heeft hij zelfs nog enige nieuwswaarde? Ik hoop dat deze (vergeten) oorlog toch een nieuwsitem kan blijven. Zeker voor de vele onschuldige slachtoffers van het conflict.

De internationale instellingen hebben het conflict niet kunnen voorkomen of beëindigen. De diplomatieke inspanningen van de VN zijn niet of nauwelijks zichtbaar in Syrië. Dat zet de deur open voor andere actoren, zoals Rusland, Iran en Turkije (gedeeltelijk) om hun eigen strategieën op te leggen. Syrië is daardoor goed op weg om een Russisch-Iraans protectoraat te worden.

VN-besprekingen lijken vastgelopen

Na meer dan zeven jaar burgeroorlog kunnen we alleen maar hopen dat de (stille) constructieve diplomatie of ‘diplomatie achter de schermen’ voortgaat. Naar verluidt lopen de gesprekken op verschillende sporen door, maar veel vooruitgang wordt er niet geboekt.  President Bashir al-Assad wil aan de macht blijven. Hij wordt politiek en militair gesteund door Rusland en Iran. Zal deze burgeroorlog echt beslecht worden met een militaire overwinning? Daar gaan we grotendeels van uit. Maar een politiek akkoord blijft nodig. Velen zien in Rusland de beste partij om daarover overeenkomsten te sluiten. Het land heeft alleszins optimaal gebruik gemaakt van het vacuüm dat het Westen in Syrië liet.

Grootste humanitaire catastrofe van de eeuw

Ondertussen biedt deze oorlogssituatie het slechtste van alle werelden: Assad blijft aan de macht, Iran en Rusland zijn almaar stoutmoediger, het extremisme tiert welig. Een half miljoen Syriërs vond de dood, onder meer door chemische wapens. Duizenden kwamen om in gevangenissen. De humanitaire crisis neemt ondertussen bijbelse proporties aan. Twaalf miljoen Syriërs moesten hun huis achterlaten en zochten een onderkomen elders in Syrië of in het buitenland. Grote steden liggen gedeeltelijk in puin; hospitalen, scholen en watervoorzieningen zijn platgegooid. En het einde is nog niet in zicht.

Het verslaan van het kalifaat van IS in Syrië en Irak zal het jihadisme in die landen of de aanhang van ISIS niet uitroeien. De strijd tegen ISIS is nog lang niet voorbij. Ondanks enorme verliezen, blijft ISIS deels overeind, en blijven de strijders actief, onder meer in het oosten van Syrië, aan de grens met Irak. Velen gaan ondergronds en blijven in de regio of elders (in Afghanistan of Pakistan) strijd voeren. In het buitenland heeft ISIS nog altijd een kleine, maar overtuigde achterban.

De militaire nederlaag van ISIS zou niet mogelijk geweest zijn zonder de inzet van de partij van de Syrisch Koerdische Democratische Unie (PYD) en de Arabische groepen errond. Het Koerdische vraagstuk moet dan ook deel uitmaken van het politiek akkoord in de regio. Turkije heeft historisch een slechte verhouding met de Koerden, niet alleen in Turkije zelf, maar in de wijdere regio. De Turkse leiders zijn bereid om te praten over Koerdische autonomie, maar verzetten zich tegen een onafhankelijke Koerdische staat.

Waar is de soft power van de EU?

De Europese Unie is niet eenstemmig en blijft verdeeld. Sommige EU-staten liggen in de invloedsfeer van Rusland, andere in die van de Verenigde Staten. De invloed van buitenlandse betrekkingen en beleid van de EU is zeer beperkt. Heeft de EU dan werkelijk niets te zeggen?

De fundamentele vraag is: kan de EU in de toekomst enige rol van betekenis spelen in internationale relaties, en meer bepaald op het vlak van conflictbemiddeling en -oplossing?

De enige aspecten van het conflict die in Europa ernstig werden besproken, zijn wellicht de humanitaire hulp en de mogelijke heropbouw. Sinds 2011 ontving Syrië voor 9,5 miljard euro steun van de EU en haar lidstaten, het overgrote deel daarvan humanitaire hulp. Noodhulp is een prioriteit.

De EU maakte voorts meer middelen beschikbaar op twee posten: 1) in de bijdrage tot Stabiliteit en Vrede, en 2) voor Democratie en Mensenrechten. De EU-lidstaten leggen ook de focus op lokale projecten die de civiele gemeenschap ondersteunen, in de delen van het land waar dat mogelijk is tenminste. Ook de aanpak van de grondoorzaken van ontheemding en de re-integratie van vluchtelingen blijven op de Europese agenda. Lokale vredesopbouw is van wezenlijk belang; vredesverdragen die alleen tussen elites gesloten worden, bieden doorgaans weinig duurzame voorwaarden voor stabiliteit.

Staakt-het-vuren en politieke akkoorden

De democratie, mensenrechten en lokale stabiliteit ondersteunen is uiteraard onontbeerlijk, maar in de eerste plaats moeten alle betrokken partijen tot een staakt-het-vuren komen. Daarna moeten onderhandelingen opgestart worden die systematisch leiden tot vrede voor elke burger.

In de politieke akkoorden die daarmee gepaard gaan, moet ook het recht op terugkeer van de vele vluchtelingen en ontheemden meegenomen worden. De situatie van voor de oorlog moet kost wat kost vermeden worden. De mentale leemte zal groot zijn. Veel vluchtelingen kunnen zich amper voorstellen dat zij terug kunnen keren naar hun regio, en een toekomst kunnen uitbouwen en zich weer vertrouwd voelen op een plaats die zodanig veranderd is.

Alleen een politiek akkoord kan voor vluchtelingen de voorwaarden scheppen om terug te keren. Daarvoor moet de kloof tussen het ‘oude’ en het naoorlogse Syrië overbrugd worden, zodat al deze ontheemden echt uitzicht hebben op terugkeer. Ondertussen zijn honderdduizenden Syriërs geïntegreerd in westerse landen of leven ze in (vluchtelingenkampen) in de buurlanden.

Alert blijven voor mogelijke escalatie

De oorlog in Syrië kan nog een tijdlang doorgaan. Tot nog toe is het conflict niet overgeslagen naar andere landen. Maar escalatie blijft mogelijk. Zeker buurland Israël is in permanente staat van alertheid voor het uitbreken van verder geweld. Israël is beducht voor een scenario waarin Syrië een Iraanse basis wordt. Het land wil voorkomen dat zijn vijanden een permanente militaire aanwezigheid consolideren, waar dan ook in Syrië. De veiligheid van Israëlische burgers is prioritair.

De grote – open – vraag blijft: hoe zal de politieke structuur van Syrië eruitzien na de oorlog en hoe zal het nieuwe Syrië passen in het ruimere politieke plaatje van het Midden-Oosten?

Brussel, 17 oktober 2018

Fr. Paul Lansu
Senior Policy Advisor Pax Christi International