Actueel

Migranten en vluchtelingen in de 21e eeuw

Maken we een eeuw door van ontheemding? Paul Lansu van Pax Christi International staat stil bij een van de belangrijkste uitdagingen van onze eeuw.

De 21e eeuw blijkt een eeuw van mensen in beweging te zijn. Het is tragisch dat voor een recordaantal van die mensen de verplaatsing geen vrije keuze is. Ze zijn op de vlucht voor oorlogen en vervolging, op zoek naar veiligheid. Gedwongen verplaatsing treft nu meer dan 66 miljoen mensen wereldwijd.

Migratie confronteert de wereld van vandaag met een van zijn grootste uitdagingen. De instroom van vluchtelingen is het belangrijkste politieke agendapunt sinds 2015, niet in het minst in Europa. Er zijn dringend vreedzame en doortastende maatregelen nodig om gewapende conflicten en andere crises op te lossen, zoals die in Syrië, Irak, Israël/Palestina, Afghanistan, Oekraïne, de Filippijnen, Myanmar, Zuid-Soedan, DR Congo, Jemen en Colombia. Het gaat erom de diepere oorzaken aan te pakken: in veel gevallen slecht bestuur, verarming, onderdrukking, aantasting van het milieu en groeiende ongelijkheid.

Er moet meer worden gedaan om ervoor te zorgen dat miljoenen ontheemde mannen, vrouwen en kinderen niet in de steek worden gelaten in onzekerheid, maar in staat zijn waardig en zinvol te leven en een toekomst op te bouwen. Een grotere mondiale solidariteit moet ervoor zorgen dat vluchtelingen worden verwelkomd, beschermd en toegang krijgen tot werk en onderwijs; dat naburige landen[1] die de overgrote meerderheid van de vluchtelingen opvangen (o.m. Pakistan, Turkije, Jordanië, Libanon) voldoende internationale steun ontvangen, en dat vluchtelingen in andere landen worden verwelkomd via hervestigingsprogramma's.

Ongelooflijk hoge cijfers

Het aantal migranten in 2018 is ongezien hoog, met in totaal ongeveer 220 miljoen migranten. Ze steken de grens over om verscheidene redenen: om economische kansen en een beter leven te zoeken; om te ontsnappen aan de gevolgen van klimaatverandering; of om hun bedrijf te volgen wanneer ze naar een ander land trekken. De gelukkigsten onder hen zijn die immigranten, die hun nieuw land binnenkomen door keuze en met toestemming, vaak gevraagd vanwege de vaardigheden die zij met zich meebrengen.

Voor velen ligt het pad niet zo open of effen. Miljoenen migranten zijn daadwerkelijk vluchtelingen, op de vlucht voor vervolging of voor het risico van gewelddadig conflict. Vluchtelingen verlaten hun huizen en brengen vaak weinig bezittingen mee. Zij zoeken hun toevlucht in een stad of land waarvan ze hopen dat het een veilige plek is om er te verblijven. Velen van hen dromen van een hemel in het buitenland! Voor vele Afrikanen blijkt het Verenigd Koninkrijk erg aantrekkelijk te zijn (veelal via familieleden, kennissen, taal). Niets en niemand kan hen stoppen om in beweging te komen en zelfs hun leven te riskeren, zoals het oversteken van de Middellandse Zee. Eenmaal in een ander land worden deze mensen niet zelden geconfronteerd met burgers die hen bekijken met angst, weerstand en zelfs haat, en met een beleid dat bij het vervullen van wettelijke verplichtingen kennelijk ook het nodige wantrouwen achter de hand houdt.

In 2017 staken meer dan 100.000 mensen vanuit Libië de Middellandse Zee over, op zoek naar nieuw leven. De overgrote meerderheid komt in Italië terecht (85.000), anderen in Griekenland of Spanje. Het dodental loopt hoger op dan ooit. Velen worden gered en opgevangen in bootjes door ngo’s en marine-eenheden van sommige Europese landen. De verhalen van misbruik door mensensmokkelaars zijn schrijnend en onaanvaardbaar. De internationale gemeenschap zou met vastberadenheid en moed de oorzaken van gewapende conflicten moeten voorkomen en structureel wegwerken.

Migranten, vluchtelingen en asielzoekers

In de huidige migratiecrisis worden de termen "migrant" en "vluchteling" regelmatig gebruikt. Elke term heeft echter een eigen betekenis, die verschillende internationale verplichtingen en consequenties met zich meebrengt.[2] Als de drie begrippen door elkaar worden gehaspeld, kan dat een groot verschil betekenen voor de betrokkenen, zelfs tussen leven en dood. Eenvoudig gesteld: een migrant is iemand die van de ene plaats naar de andere verhuist om langer dan een jaar in een ander land te wonen.

Een vluchteling is een persoon die gevlucht is voor gewapende conflict of vervolging. Deze persoon wordt erkend als iemand die internationale bescherming nodig heeft omdat het voor hem of haar te gevaarlijk is om naar huis terug te keren. Vluchtelingen worden beschermd door het internationaal recht - o.m. door het vluchtelingenconvenant van 1951[3] - dat bepaalt wat een vluchteling is en de fundamentele rechten schetst die aan hem/haar worden verleend.

Staten zijn internationaal verplicht om asielaanvragen in overweging te nemen en niet om asielzoekers onmiddellijk terug te sturen naar de landen die ze ontvlucht zijn. Het vluchtelingenverdrag stelt dat zij toegang moeten krijgen tot eerlijke en efficiënte asielprocedures en -maatregelen om ervoor te zorgen dat ze waardig en veilig leven terwijl hun claims worden verwerkt.

Migratie is een fenomeen van alle tijden. De bijzonderheid van de huidige migratiestroom is de beweging van de arme derde wereld naar het rijke Westen. Die kan je niet zomaar doen ophouden. Globalisering van de economie en wereldwijde sociale communicatie zijn medeoorzaak van internationale verplaatsingen. Gezien de moderne media en transportnetwerken (vaak in handen van mensensmokkelaars), is de context zo veranderd dat het overheidsbeleid zich ook moet aanpassen. De wereld is een dorp geworden.

Veel mensen die emigreren, hebben het geluk dat ze dat kunnen: met wat geld, met materiële en intellectuele capaciteiten is het voor hen mogelijk om elders te gaan wonen en op zoek te gaan naar een beter leven. De mensen die achterblijven en degenen die geen kans hebben om zich te verplaatsen zijn vaak het slachtoffer van onrecht, honger, ziekte, oorlog en terreur. Het zijn deze grote bevolkingsgroepen in de armere landen die achterblijven (niet op zijn minst ouderen en mensen met een beperking, vrouwen en kinderen) en die meer aandacht en solidariteit eisen.

Inperkend beleid

Tot 1970 werd intercontinentale migratie naar Europa gezien als een gunstig fenomeen, goed voor de economie. De migratiestroom vanuit Afrika naar Europa is al tientallen jaren aan de gang. De afgelopen jaren keerde het tij, en werd het meer en meer een ongewenst fenomeen. Sommige politieke leiders en partijen doen al het nodige om de instroom te stoppen of op zijn minst te verminderen. Een inperkende benadering.

Populisten misbruiken dit debat overal. De afgelopen jaren lijkt de steun voor de opvang van asielzoekers snel af te brokkelen. Er is onvoldoende draagvlak, zeggen vele leiders. Naast het grotere aantal migranten spelen cultuur, religie, ideeën en opleiding ook een belangrijke rol bij het al dan niet omarmen van buitenlanders in onze samenleving. Vormen de nieuwe culturen die de migranten met zich meebrengen een bedreiging voor onze eigen cultuur, bijvoorbeeld de door de islam geïnspireerde cultuur? Een draagvlak kan je ook creëren!

Europa heeft zich gerealiseerd dat het bepaalde grenzen moet afbakenen, zowel economisch als cultureel. Velen zeggen dat de verzorgingsstaat onder druk staat. De trend in Europa van vandaag is om financiële bijstand aan vluchtelingen te verminderen, hun bewegingsvrijheid te beperken en hun toegang tot sociale voorzieningen en de arbeidsmarkt te verminderen.

We hebben ze nodig - maar we willen ze niet!

We zien duidelijk twee groepen immigranten. In de eerste plaats de vluchtelingen voor het oorlogsgeweld uit het Midden-Oosten, delen van Afrika en Azië. Ten tweede zijn er immigranten die hun geluk willen beproeven in Europa, omdat ze geloven dat ze geen toekomst hebben thuis, omdat de klimaatverandering hun levensvoorzieningen bedreigt, of omdat zij op religieuze of politieke gronden gediscrimineerd worden.

Er is ten minste één contradictie in dit debat. Europa keert zich af van de massale instroom van velen die om economische redenen een beter leven zoeken. Tegelijkertijd heeft Europa een vergrijzende bevolking en hebben we jongere mensen nodig, nu en op de lange termijn, vooral op economisch vlak. Hoe gaat Europa zijn demografisch probleem oplossen?

Ons continent kan maatregelen nemen om het beleid beter af te stemmen op de behoeften en uitdagingen. Het probleem moet dus, met andere woorden, beter gemanaged of beheerd worden. Het antwoord zou kunnen liggen in een harmonisering van de Europese normen, lastenverdeling tussen de lidstaten, effectief beheer van de buitengrenzen en echt partnerschap met de landen van herkomst en doorreis of transit.

Europese solidariteit hapert zowel intern als extern

De bovenvermelde maatregelen leiden al tot verdeeldheid tussen de Europese landen. Midden-Europese landen weigeren bijvoorbeeld de lasten mee te dragen. Er is in bepaalde lidstaten een gebrek aan politieke wil om zelfs maar een klein aantal vluchtelingen op te nemen. Als gevolg hiervan gaat de grootste verantwoordelijkheid van inkomende migranten naar een handvol landen, Italië en Griekenland op kop.

De uitdaging hier is dus dat Europese landen meer solidariteit tonen bij het delen van de migratielast. Tegelijkertijd is vooral een grotere bijdrage van ontwikkelingshulp nodig, vooral met investeringen in Afrika. Het migratieprobleem zal niet verdwijnen voordat de mensen in Noord-Afrika en beneden de Sahel het gevoel hebben dat ze een veilige en zekere toekomst in hun eigen land kunnen hebben.

De Europese Unie heeft een collectieve verantwoordelijkheid. Falen in dit mensenwerk is onaanvaardbaar. Individuele en collectieve verantwoordelijkheid gaan samen. “Gedeelde verantwoordelijkheid” kan niet worden begrepen als “niemands verantwoordelijkheid”, want dan verandert er niets.

Zoeken naar evenwicht tussen openheid en management

Het gaat er nu om hoe je een balans kunt vinden tussen openheid, mededogen, economische behoeften en beperkende maatregelen. We moeten een formule zoeken en vinden om op een eerlijke en humane manier om te gaan met wereldwijde migratie. De waarden van wereldwijde solidariteit en verantwoordelijkheid moeten hand in hand gaan. Deze twee waarden liggen in het DNA van vele mensen die bereid zijn om 'de ander' – de vreemde - te zien als een medemens, de bonum commune.

Afwezigheid of gebrek aan vertrouwen tussen regeringsleiders, in het bijzonder van wereldleiders, is één van de grote handicaps én vaak medeoorzaak van nieuwe spanningen en geweld. Soms gaat het daarbij om pure rivaliteit. Vertrouwenwekkende maatregelen om spanningen te doen de-escaleren zouden sterker moeten kunnen ontwikkeld en toegepast worden.

Migratie als grote uitdaging

Volgens Paus Franciscus is de recente migratiegolf één van de grootste uitdagingen van de 21ste eeuw. Op initiatief van de paus werd door de Heilige Stoel een plan uitgewerkt gericht aan de Verenigde Naties.[4] “Persoonlijke veiligheid en waardigheid moeten voorrang krijgen op de nationale veiligheid” zei de paus.

De wereld staat de dag vandaag steeds geslotener en zelfs vijandiger tegenover migratie. Een bepaald aantal migranten (niet in het minst moslims en Roma) trekt nu eenmaal meer aandacht. Deze spanningen zijn het meest zichtbaar en voelbaar in Europa, dat kennelijk veel moeite heeft om immigranten op te nemen.

Tevens bestaat er een niet aflatende druk vanuit de armere omliggende gebieden, met in het oosten onder meer de voormalige Sovjetrepublieken en de Balkan, en in het zuiden de Arabische landen en sub-Sahara-Afrika. Ook binnen de Europese Unie zijn er spanningen en probeert men migranten uit landen als Bulgarije of Roemenië buiten te houden. Dat is niet houdbaar. Migratie is ook een recht. Al sinds de Middeleeuwen vormen landen als Roemenië, Bulgarije en de Balkan het armste deel van Europa.

We behoren allemaal tot dezelfde mensheid!

Er wordt veel over migratie gesproken en gedebatteerd, soms alleen al om vrees en angst aan te wakkeren. We mogen niet vergeten dat migratie altijd al heeft bestaan. In de joods-christelijke traditie is de heilsgeschiedenis in essentie een geschiedenis van migratie.[5] Ook mogen we niet vergeten dat bewegingsvrijheid, bijvoorbeeld het vermogen om het eigen land te verlaten en er terug te keren, een fundamenteel mensenrecht is. Het is daarom nodig om de grimmige retoriek op te geven en te vertrekken vanuit de essentiële overweging dat we het goede voor hebben met mensen. Mensen in nood moeten geholpen worden, dat is de humanitaire imperatief.

Vergeet niet dat de meerderheid van de migranten er de voorkeur aan geeft om in hun eigen land te blijven of zo snel mogelijk terug te keren. Dat is de reden waarom ze het best in de buurlanden worden opgevangen. Het thuisland blijft voor de meeste mensen de beste plek om te zijn: veilig, op hun gemak met omgeving en familie, vrienden, maar ook met taal, omgeving en cultuur.

Het verwelkomen van anderen vereist een concreet engagement, een netwerk van hulp en goede wil, waakzame en sympathieke aandacht. Het vergt verantwoordelijk management van nieuwe en complexe situaties die soms talrijke bestaande problemen samenbrengen, om maar te zwijgen over de beperkte middelen. Regeringsleiders zouden praktische maatregelen moeten treffen, zei paus Franciscus in zijn laatste toespraak tot het diplomatiek corps,[6] om mensen o.m. welkom te heten, hen bescherming aan te bieden en hen te laten integreren in de huidige samenleving.

Investeren in het wegwerken van ongecontroleerde migratie en de oorzaken daarvan zou voor de regeringen en de internationale gemeenschap een topprioriteit moeten zijn. De Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties (SGD’s) kunnen een instrument zijn voor verandering en voor een transitie zorgen in die landen waar gewapende conflicten woeden of in die ontwikkelingslanden die dreigen te vervallen tot mislukte staten (“failed states”).

Conclusie: wederopbouw en vredesopbouw

In risicolanden zoals o.m. in Syrië, Libië, Afghanistan en Irak blijft men worstelen met ofwel het spookbeeld van de oorlog of de onmiddellijke nasleep ervan. Er is een dringende noodzaak om de politiek van post-conflictwederopbouw uit te werken en toe te passen.

Het herstel van langdurige politieke, economische en sociale stabiliteit vereist een grondige overweging van een groot aantal kwesties: van de politieke economie van wederopbouw, ontwapening, demobilisatie en re-integratie, en overgangsjustitie tot de terugkeer van vluchtelingen en intern ontheemden en de rol van internationale actoren en organisaties. De Verenigde Naties hebben hierbij een centrale rol te vervullen.

Eén van de conclusies is dat regeringen hun begrotingen voor vredesopbouw en duurzame ontwikkeling zouden moeten opvoeren, en dus niet in de eerste plaats zouden moeten pleiten voor meer wapens en verhoogde militaire uitgaven. Ontwikkelen van solidariteit is het beste antwoord op de vluchtelingencrisis.

Brussel, 16 februari 2018
Fr. Paul Lansu
Senior Policy Advisor